Ontmoetingen in Israël

Jeruzalem vanuit het zuidwesten

De actuele situatie in Israël verandert met de dag. Dan is er weer sprake van gesprekken tussen de Israëlische regering en de Palestijnse authoriteiten, dan weer ligt elk overleg stil. Van werkelijke vooruitgang in het vredesproces is er al heel lang geen sprake.
Een oorzaak voor deze zwalkende gang van zaken ligt in het feit, dat de Israëlische samenleving hopeloos verdeeld is. Bij de laatste verkiezingen in Israël bedroeg het verschil tussen de twee grote partijen maar een paar duizend stemmen. En de meningen van die twee partijen over het vredesproces staan haaks op elkaar!
In een paar artikelen wil ik iets vertellen over verschillende groepen en bijzondere plaatsen in Israël.

De haridim

Een groep die op zich niet zo groot is, maar vooral in Jeruzalem heel zichtbaar, zijn ultra-orthodoxen, de zogenaamde Haridim. Zij zijn zo herkenbaar, omdat hun kleding sterk afwijkt van het gangbare. De mannen dragen lange zwarte jassen, hebben zwarte hoeden of bontmutsen op en pijpenkrullen weerszijde langs hun hoofd.
Hun invloed op de samenleving is veel groter dan je op grond van hun aantal zou vermoeden. Ik denk dat dat door hun streng religieuze levenswijze komt. Die levenswijze dragen zij ook vol vuur uit. Heel Israël is immers verplicht om zich aan de wet van Mozes te houden. Wie dan ook op een sabbat met de auto hun woonwijk zou willen doorkruisen, kan op problemen rekenen. Daarom worden de wegen daar naar toe afgezet. Vrouwen die zich bij de klaagmuur bevinden en zich niet gedragen naar hun normen, worden uitgejouwd of in het gezicht gespuugd. Dat maakt hen bij de overige Israëli's niet geliefd.
Op een bepaalde manier lijken zij op de zogenaamde zwarte-kousenkerken. Ook daar worden de godsdienstige normen streng gehandhaafd. Ook zij streven ernaar, dat in de samenleving die normen worden erkend, door het sluiten van openbare sportfaciliteiten bijvoorbeeld.
Voor de Haridim is wonen in het land Israël een heilige plicht. Maar tegen de staat Israël kijken ze heel anders aan. Volgens hen kan het koninkrijk, de staat, pas worden hersteld door de messias. En zolang die niet is gekomen kunnen zij geen staat Israël erkennen. Eerder is de staat een belemmering voor de verlossing door de messias.
Hun weerstand tegen de staat Israël uit zich door uitgebreide contacten met de PLO. Soms zijn er ook incidenten, zoals het verbranden van de Israëlische vlag op een nationale feestdag.
De mannen van deze groep zijn allemaal vrijgesteld van militaire dienst, omdat zij allemaal een theologische opleiding volgen naast hun dagelijkse werkzaamheden.
De meningen over deze groep zijn verdeeld. Zelf vinden zij, dat zij door hun levenswijze, die strikt de wet van Mozes volgt, een bijdrage leveren aan de verlossing voor het joodse volk. Anderen beschouwen hen eerder als een vijfde colonne.

Op een sabbat bezoeken we met een groep collega's hun wijk. Het is druk op straat van mensen die te voet naar de synagoge gaan. Met een van de mannen raken we in gesprek. Hij vraagt wat ons beweegt om als niet-joden naar Israël te gaan. Wanneer wij praten over de joodse achtergrond van het christendom wordt hij kwaad. Hij zegt: Het verhaal gaat, dat Jezus na zijn dood in de hemel werd ondervraagd door Mozes. En Mozes kon hem op 400 ketterijen betrappen. Daarom moet geen enkele jood, die zich aan Mozes houdt, iets van Jezus weten. Persoonlijk denk ik daar anders over.

Het blijft een intrigerende groep. Op godsdienstig vlak bevinden zij zich aan de uiterste rechterflank van het spectrum. Op politiek vlak zijn zij uiterst links, op het anarchistische af. En hun aantal groeit nog steeds. Want van gezinsplanning willen zij niet weten.

Bethlehem

Wie aan Kerstfeest denkt, denkt aan Bethlehem. Van kinderbijbels tot kerstkaarten vinden we de meest uiteenlopende plaatjes van stallen met kribben, met eventueel wat huizen met platte daken op de achtergrond. Maar wanneer je tegenwoordig in Bethlehem komt lijkt het er dan iets op? Nee, natuurlijk niet. Amsterdam lijkt ook in geen enkel opzicht op de plek 2000 jaar geleden.
Bethehem is een min of meer moderne stad, zoals andere steden in het gebied. En er ligt ook geen sneeuw in juni. Het is gewoon 30 graden in de schaduw.

Zondagmorgen om negen uur is de kerkdienst in de Geboortekerk allang aan de gang. Er zijn trouwens twee kerken vlak naast elkaar: De Grieks-Orthodoxe Geboortekerk en eraan vastgebouwd de Rooms-Katholieke Geboortekerk. Zoals er trouwens ook meerdere herdersvelden zijn: De Grieks-Orthodoxe herdersvelden, de Rooms-Katholieke velden, en nog een kerk heeft een eigen veld waar de engelen in de Kerstnacht aan de herders verschenen zouden zijn, maar ik ben vergeten welke kerk dat was. Het voordeel van deze drie velden is wel, dat de gelovigen tijdens de kerstnacht niet onderling slaags raken.
Ja, je wordt er een beetje cynisch van, maar Bethlehem heeft een hoog "godsdienstige kermis" gehalte. Het heeft weinig meer met "Vrede op aarde" te maken.

Pas echt schokkend wordt het, als je met de inwoners van Bethlehem en de voorsteden in gesprek gaat. Op het ogenblik is het gebied een van de zogenaamde autonome gebieden, die worden bestuurd door een Palestijns bestuur. Je merkt dat als je de grens passeert: Uitgebreide controle. Een hele middag zijn wij bij christelijke Palestijnse gezinnen te gast geweest, in groepjes van vier personen. Het zijn niet de armste mensen, die zich opgeven om als gastgezin te dienen. Van ons gastgezin heeft de vader een baan. Maar de volwassen kinderen zijn werkloos. De werkloosheid onder de beroepsbevolking is hoog, heel hoog. Omdat de jongens geen inkomen hebben kunnen zij niet trouwen en een eigen gezin stichten. Dochterlief is beter af: Zij is getrouwd met een uit de bezette gebieden afkomstige maar naar Amerika geëmigreerde man, en heeft ondertussen twee kinderen.

Hoe ziet de toekomst er voor deze mensen uit? Veel kans binnenkort werk te vinden hebben de jongens niet. Ze zouden wel een eigen bedrijfje willen beginnen, maar het uitvoeren van hun produkten is dan afhankelijk van toestemming van de Israëlische autoriteiten. Dit soort toestemmingen komt maar zelden rond, zeggen ze. Een eigen bedrijf beginnen is dus haast onmogelijk.
Van de Palestijnse autoriteiten verwachten ze niet veel. Ze zijn bang dat zij als christelijke minderheid in de verdrukking blijven, omdat de meerderheid van de Palestijnse bevolking Islamitisch is. Dat beeld wordt later die middag bevestigd, als wij voorgelicht worden door een christelijke Palestijn. Er is ook een islamitische Palestijn bij het gesprek aanwezig, die zijn christelijke collega constant aanvult en verbetert. Wanneer aan de christelijke voorlichter gevraagd wordt hoe het is om als christelijke minderheid in de autonome gebieden te leven antwoordt de Palestijnse voorlichter in zijn plaats: "Er is hier geen christelijke minderheid, alleen een Palestijnse meerderheid." Dat soort opmerkingen wekt weinig vertrouwen.

Als de situatie voor het gegoede deel van de bevolking al zo uitzichtloos is, hoe moet het er dan voor het arme deel van de bevolking wel niet uitzien! Ondertussen mengt ook de moeder van ons gastgezin zich in het gesprek. Zij weet nog van de tijd voor de stichting van de staat Israël, toen joden, christenen en islamieten veel vreedzamer met elkaar omgingen. Maar afgelopen jaar, toen haar zuster in Gaza overleed, kreeg ze van de autoriteiten geen toestemming om van Bethlehem naar Gaza te reizen, en kon ze de begrafenis niet bijwonen. Ze maakt zich zichtbaar kwaad.

Dit alles maakt me droef. Dit is de plek waar de engelen zongen: "Vrede op aarde " en juist op dit stukje aarde is de vrede zo ver weg.

Religieus Zionisme

In de Talmoed staan twee aan elkaar tegengestelde visies op het wonen in het land Israël. In het traktaat Kethuboth staat: Our Rabbis taught: One should always live in the Land of Israel, even in a town most of whose inhabitants are idolaters, but let no one live outside the Land, even in a town most of whose inhabitants are Israelites; for whoever lives outside the Land may be regarded as one who has no God. For it is said in Scripture, To give you the Land of Canaan, to be your God. (Kethuboth 110b in de vertaling van The Soncino Talmud). In het nederlands: "Onze rabbijnen leerden: Iemand zou altijd in het land Israël moeten wonen, zelfs in een stad waarvan de inwoners afgeodendienaars zijn, maar laat niemand buiten het land wonen, zelfs in een stad waarvan de inwoners Israelieten zijn; want wie buiten het land woont kan worden beschouwd als iemand die geen God heeft. Want er staat geschreven: ... om u het land Kanaän te geven, opdat Ik u tot een God zou zijn (Leviticus 25:38). De visie is duidelijk: Wonen in het beloofde land is een heilige plicht, zelfs als ter plekke geen joodse gemeenschap is; en geen enkele joodse gemeenschap buiten Israël kan daar tegenop.
Maar er is ook een tegengestelde visie, die even verderop te lezen staat: Whoever goes up from Babylon to the Land of Israel transgresses a positive commandment. Even verder: Rab Judah stated in the name of Samuel: As it is forbidden to leave the Land of Israel for Babylon so it is forbidden to leave Babylon for other countries. (Kethuboth 110b en 111a in de vertaling van The Soncino Talmud). In het nederlands: Wie van Babylon opgaat naar het Land Israël overtreedt een positief gebod, en: Rab Juda verklaarde in de naam van Samuel: Zoals het verboden is om het Land Israël te verlaten om naar Babylon te gaan, zo is het verboden Babylon te verlaten om naar een ander land te gaan.
Babylon is in de periode van het ontstaan van de Talmoed een centrum van joodse geleerdheid en godsdienstig leven. In de laatste visie is dat veel waardevoller dan een bepaalde plek op aarde. Deze twee tegengstelde visies maken duidelijk, dat hoewel er een blijvend verlangen naar Israël is geweest, er in het verleden altijd maar een kleine minderheid feitelijk de koffers heeft gepakt om naar Israël te gaan. De rabbijnen waren in het begin dan ook helemaal niet gecharmeerd van het Zionisme van Herzl.

Binnen het religieus zionisme is tussen de twee standpunten die in de Talmud staan een keus gemaakt. Terugkeer naar Israël is een godsdienstige plicht. Het stichten van de staat wordt gezien als "het begin van de verlossing van Israël". Een belangrijk exponent van deze beweging is Rabbi Avraham Isaac HaCohen Kook. In de politiek van vandaag speelt de beweging een grote rol, onder andere omdat een groot aantal rabbijnen zich tegen het teruggeven van de bezette gebieden heeft uitgesproken. Voor hen is het beloofde land het hele gebied tussen de Jordaan en de Middellandse Zee.

In Jeruzalem bezoeken we de joodse wijk in de oude stad, een stadsdeel dat ten tijde van de Turkse overheersing aan de joden is toegewezen. Op een plein houden we stil. De bijbel gaat open bij de profeet Zacharia, waar geschreven staat: Zo zegt de Here der heerscharen: Er zullen weer oude mannen en vrouwen op de pleinen van Jeruzalem zitten, ieder met een stok in de hand vanwege zijn hoge leeftijd. Ook zullen de pleinen der stad vol zijn van jongens en meisjes, die daar spelen. De gids heeft er voor gezorgd dat we omstreeks het speelkwartier op dit plein zijn aangekomen. Er klinken kinderstemmen. De boodschap is duidelijk. Voor hem is de verovering (bevrijding) van Jeruzalem in 1967 een vervulling van de woorden van Zacharia.
De gids die onze groep van Jeruzalem naar Galilea begeleidt pakt zijn bijbel en noemt de plaatsnamen op, die een grote rol hebben gespeeld in de geschiedenis van Israël: Hebron, Bethlehem, Jericho, Jeruzalem, Bethel, Sichem, Samaria enzovoort. Plaatsen, die na 1948 in het Palestijnse deel van het land lagen. Het centrale bergland, dat nu de West Bank wordt genoemd, was het centrum en de kuststrook, die in 1948 aan de staat Israël werd toegewezen, was in de geschiedenis de periferie van het land. Hij vraagt ons: "Hoe kunnen wij nu het centrum van ons land weer weggeven?"

Natuurlijk is het onvoorstelbaar dat er vrede komt zonder dat op de West Bank een Palestijnse staat wordt gevestigd. Israël kan ook geen enkele volkenrechterlijke aanspraak op dit gebied maken. Toch kan ik met onze gids meevoelen, dat in dit gebied de geschiedenis van Israël geschreven is.

In Israël worden ons meer vragen gesteld dan we kunnen beantwoorden.

Oz veShalom

De orthodoxe vredesbeweging is gebaseerd op de idee dat iedere mens geschapen is naar het beeld van God en dat (daarom) een ieder in staat is het goede te doen. Alle mensen zijn gelijkwaardig aan elkaar en ieder menselijk leven is van de grootste waarde. Het Joodse volk heeft bovendien een belofte van God als onderdeel van het verbond, dat het land Israël voor ons is, de zonen van Abraham, Izaak en Jacob, mits wij de geboden onderhouden.
Oz weShalom als religieuze vredesbeweging stelt, dat vrede met de Palestijnen niet tegen de geest van het jodendom is, maar juist past binnen het kader van de Joodse traditie. Zij willen een compromis maken met het Palestijnse volk.
Yitzhak Frankenthal is ook persoonlijk zeer betrokken bij de zaak: "Mijn zoon Arik heeft me een jaar of vier geleden overtuigd van het nut van deze vredesbeweging. Drie jaar geleden is hij om het leven gekomen bij een aanslag van Hamas. Tijdens de 7 dagen van rouw zeiden vele bezoekers tegen me: Yitzhak, nu moet je toegeven, dat de Palestijnen slecht zijn. Ik heb toen gezegd: als er vrede geweest was met de Palestijnen, dan was Arik (zijn zoon) niet gestorven! Het menselijke leven is belangrijker dan een groot Israël. Het gaat er om dat een mens met God wandelt en niet dat hij met het land wandelt."
In 1995 is Frankenthal uitvoerend directeur geworden van Oz veShalom. Vier jaar geleden hadden ze 700 vrienden. Nu hebben ze 3000 leden.
"Sinds 1995 hebben we een aantal dingen bereikt. Ten eerste hebben we een vredesmodel voor Israël en een Palestijnse staat gebaseerd op compromissen gemaakt. We onderhouden contacten met Hamas en El Fatah. Ons vredesplan zal 80% van de mensen in Israël overtuigen. Niet omdat het een rechtvaardig plan is, maar omdat het een wijs plan is. Er is namelijk iets fout met de gerechtigheid. De moordenaars van mijn zoon dachten ook, dat ze iets rechtvaardigs deden. Daarom spreken we van een verstandig vredesplan. Vervolgens hebben we een groep gevormd van orthodoxe families, die een kind verloren hebben bij terroristische aanvallen. Vijftig orthodoxe families steunen het vredesproces." 
Een vrouw belde hem op aan de vooravond van de uitreiking van de Nobelprijs aan Arafat en Rabin. Zij zei: "Als Rabin die terrorist de hand drukt, schiet ik mij zelf dood. Mijn bloed zal op uw hoofd zijn."  Deze vrouw had haar zoon verloren. Hij vroeg toen: "Waar heb je je zoon verloren?"  Dat was in Egypte. Hij zei: "Waarom heb je jezelf dan niet gedood toen Menachem Begin Sadat de hand schudde?"  Zij: "Omdat Sadat een president is en Arafat een terrorist."  Hij: "Geef hem dan een land. Dan is hij ook president."
Frankenthal is verre van naïef. Vrede met de Palestijnen is vrede met de vijand. "Ik hou niet van de Palestijnen. Ze hebben mijn zoon vermoord. Als er een Palestijnse staat komt, zal er eerst ook een muur omheen gebouwd moeten worden, want de haat zit heel erg diep. Dan kan die muur geleidelijk worden afgebroken. Ik hou niet van de Palestijnen. Ik heb liever een Zweed, Hollander of Amerikaan als buurman. Maar het is een Palestijn. Het is niet anders. Daar moeten we mee leven."

Persoonlijk ben ik erg onder de indruk van deze man. Want zijn streven naar vrede is niet gebroken door het verlies van zijn zoon, maar heeft daar juist inspiratie gevonden: Een mensenleven is te kostbaar om door geweld te verliezen.

Yad vaShem

Yad vaShem is in 1953 gebouwd als een permanent gedenkteken voor hen die omgekomen zijn. De naam is afgeleid van Jesaja 56,5: Ik geef hun in mijn huis een gedenkteken (hebreeuws: yad) en een naam (hebreeuws: va-shem), beter dan zonen en dochters; Ik geef hun een eeuwige naam die niet uitgeroeid zal worden. In 1953 nam de Knesset unaniem een wet aan om martelaren en helden te herdenken, niet alleen op deze plek, maar ook op een vaste dag in het jaar. Het verlangen ernaar was trouwens al tijdens de Tweede Wereldoorlog ontstaan. Uiteindelijk werd gekozen voor de 27e Nisan, vijf dagen na Pesach. Gewoonlijk zijn er vlak na Pasen geen dagen van rouw. Toch is voor deze datum gekozen, omdat toen de opstand van het getto van Warschau begon.

Om twee redenen heeft men ervoor gekozen om het monument op te richten op de Hertzlberg.
Deze berg telde namelijk al twee gedenkplaatsen: het graf van Theodor Herzl en van andere leiders der natie (zodat er een verband met het politiek zionisme gelegd kon worden), èn het kent de begraafplaats van de soldaten die sinds 1948 voor de vrijheid gevallen zijn. Zodoende is de gedachtenis aan de Shoa verbonden met de staat Israël.
Kortom: zowel naar tijd als naar plaats heeft men voor deze gedachtenis geprobeerd een nieuw verhaal te vertellen, dat samenhangt met het ontstaan van de staat van Israël.

Het monument is gewijd aan de helden van de holocaust.
In het begin van de Staat was er het probleem van hoe men kon overleven. Er bestond totaal geen begrip voor al diegenen die zich als schapen ter slachtbank hadden laten leiden. Waarom hebben jullie niet gevochten? vroegen de kinderen aan hun ouders. Er was geen mogelijkheid om het verhaal van de overlevende slachtoffers een plaats te geven, zelfs niet in de jonge staat Israël, waar ongetwijfeld sprake was van een collectief en onbewust schuldbewustzijn. Het enige verhaal dat in die eerste jaren van de staat wel een plaats kreeg, was dat van hen die zich verzet hadden, zoals dat van de opstand in het getto van Warschau, waar een inderdaad heroïsch aandoende beeldenpartij aan is gewijd. Verder vertelde niemand wat er precies was gebeurd.

De omslag kwam pas in de zestiger jaren tijdens het proces Eichmann. Iedereen zat aan de radio gekluisterd en hoorde voor het eerst de verhalen van wat zich had afgespeeld. Een held bleek daardoor niet alleen iemand te zijn die in opstand was gekomen maar ook iemand die zijn menselijke waardigheid had weten te bewaren, verdraagzaam was gebleven
Yad vaShem speelt een belangrijke plaats in het leven van hen die om hun familieleden willen rouwen. Hier is een plaats voor verdriet. Hier is ook de plaats waar verhalen verteld kunnen worden, want de generatie die het allemaal heeft ondergaan sterft langzaam maar zeker uit. Eén van de allerlaatste toevoegingen is het gedenkteken voor de kinderen waarvan er tijdens de oorlog 1,5 miljoen zijn omgekomen. Naar aanleiding van Spreuken 20, 27: De geest van de mens is een lamp des Heren, komt men binnen in een duistere ruimte waar men door middel van lichtjes en het gebruik van spiegels de indruk krijgt een miljoen sterretjes te zien branden. Voortdurend hoor je de naam en de leeftijd van een vermoord kind noemen in het Jiddisch, Engels of Ivriet.

Wie naar buiten komt, ziet Jeruzalem liggen en in de verte de heuvel met het graf van Samuël. Verleden, heden en toekomst hangen hier op een indrukwekkende manier met elkaar samen.

De Grafkerk

Jeruzalem is niet alleen een heilige stad voor Joden en Islamieten, maar ook voor Christenen. Het is immers de stad waar Jezus is gestorven en is opgestaan. Ook op andere plaatsen in Israël zijn bedevaartplaatsen voor christenen, zoals Kapernaum, Bethlehem en Nazareth. Maar Jeruzalem neemt een bijzondere plaats in, met de Olijfberg, de plaats waar het laatste avondmaal zou hebben plaatsgevonden, en de Heilige Grafkerk.
Nu is deze Grafkerk een bijzonder geval. Deze kerk is niet het eigendom van één kerkgenootschap, maar een aantal kerkgenootschappen zijn ieder eigenaar van een stukje van deze kerk. Iedereen beheert zijn eigen deel, en de onderlinge verhoudingen zijn zeer slecht. Regelmatig zijn er meningsverschillen. Wie een bepaalde vierkante centimeter schoonmaakt claimt er het eigendom over, en het is dus vreselijk belangrijk dat je bezem niet verder veegt dan werkelijk je eigendom is. Omdat het onderlinge vertrouwen ver te zoeken is heeft een islamitische familie het beheer over de sleutel, en de kerk gaat 's morgens pas open als van alle kerkgenootschappen een vertegenwoordiger bij de deur staat.

Bij de kerk is het een drukte van belang. Op het plein staan een aantal houten kruisen opgesteld, zodat de toerist een foto van zichzelf kan laten maken met een kruis op de rug, zoals je in Volendam een foto in klederdracht van jezelf kan laten maken.
Eenmaal binnen is het rumoer mogelijk nog groter. Er zijn een aantal bussen met toeristen aangekomen, en gidsen geven in tal van talen uitleg aan hun eigen groep. Op dit moment is er in een deel van de kerk ook nog een Russisch Orthodoxe dienst aan de gang.
Het eigenlijke graf is een klein gebouwtje binnen in de kerk. Er staat een lange rij mensen te wachten op hun beurt om even naar binnen te gaan. Een monnik houdt er toezicht, en waarschuwt mensen dat hun tijd om is als zij te lang binnen blijven. Ondertussen dringt een echtpaar voor en stuift achter de rug van de monnik naar binnen, tot protest van de wachtenden in de rij. Een gids overhandigt de monnik een fles wijn, en hoopt nu op enige coulance als een van zijn vrouwelijke groepsleden wat al te zomers is gekleed.
Eenmaal binnen in het graf kan ik me niets voorstellen dat ook maar in de verste verte aan de paasverhalen uit het evangelie doet denken. Het verschil tussen een stille tuin in de vroege ochtend en een rumoerige kerk met tientallen ongeduldig wachtenden na je is te groot. Ik slenter nog wat door het gebouw. Ik irriteer me omdat wat hier plaatsvindt in mijn ogen toch een slecht christelijk getuigenis is. Aan de andere kant is deze Grafkerk toch een interessante plek waar gelovigen van allerlei soorten en plaatsen door elkaar heen lopen.

Nu is nog maar de vraag of deze kerk inderdaad op de plaats van het graf van Jezus staat. Historici komen niet verder dan dat het mogelijk zou kunnen zijn.

Vlak buiten de Damascuspoort is nòg een plek die als het graf van Jezus wordt aangewezen. In de vorige eeuw is die plek door de archeoloog Gordon ontdekt. Op mijn stadsplattegrond staat de plek gemarkeerd als het protestantse graf van Jezus. Deze benaming werkt op mijn lachspieren, maar het is waar: Vooral protestanten komen hier om zich te bezinnen en kerkdiensten te houden. Het is een tuin, schitterend onderhouden, met op een aantal plekken een stel banken waar een groep pelgrims een kerkdienst kan houden in de open lucht.
De grot, die volgens Gordon het graf van Jezus is geweest, is in de rots uitgehouwen. Er zijn twee plaatsen waar men een lichaam kon neerleggen, maar een van die twee is nooit afgemaakt. Volgens het foldertje een teken dat dit een nieuw graf was, in overeenstemming met de tekst van het evangelie, en na de opstanding niet afgemaakt, omdat het niet opnieuw gebruikt zou worden.
Of Gordon gelijk heeft weet ik niet. Maar ook als dit niet het geval is, komt de sfeer van de plek dichter in de buurt van wat in het evangelie wordt verteld.
Als we de tuin uitlopen komen we midden in een enorme politiemacht terecht. Er is een vredesdemonstratie aan de gang, die vanaf de Damascuspoort door het grensgebied van Joods en Arabisch Jeruzalem gaat. Israeli's en Palestijnen roepen op tot een gemeenschappelijk bestuur over Jeruzalem, om zo tot vrede te komen.

Vrede voor Jeruzalem. Een wensdroom van eeuwen. De Messias moet maar snel komen.